İDAM CEZASI : Orta Asya’da İdam Cezası Tarihe Karışmak Üzere

BİŞKEK, 29 Mart (IPS) – Geniş bir coğrafyaya yayılan Orta Asya bölgesinde yer alan tüm ülkelerin yakın gelecekte idam cezasını kaldırmış olacağına dair umutlar güçleniyor. Bununla birlikte farklı insan hakları sorunları hala ciddiyetini koruyor.

Brüksel merkezli Uluslararası Helsinki İnsan Hakları Federasyonu’nda bölgesel proje direktörü olan Maria Luisa Bascur &com;Geçen yıllarda çok olumlu adımlar atıldı&com; diyor. &com;Umut ediyorum ki birkaç yıl içinde bölgede idam cezası kalmayacak. Bunun için bastırıyoruz&com;.

Zengin doğal kaynaklara sahip, stratejik açıdan önemli bölgede 1991’de Sovyetler Birliği’nin çökmesiyle bağımsızlığını kazanmış beş ülke var: Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan. Toplam nüfusları 61 milyona ulaşıyor.

Batı Avrupa’ya yakın bir yüzölçümüne sahip Kazakistan’ın geniş petrol rezervleri var. Kırgızistan ve Tacikistan maden ve hidroelektrik potansiyeli açısından önemli. Özbekistan doğal gaz rezervleriyle öne çıkıyor ve dünyanın üçüncü en büyük pamuk ihracatçısı. Türkmenistan’da da geniş doğal gaz rezervleri var.

Türkmenistan’ın 1999’da idam cezasını kaldırdığını hatırlatan Bascur &com;Sadece Özbekistan’da idam cezaları infaz ediliyor. Her yıl tahminen 100 kişi infaz ediliyor fakat devlet sırrı olduğu için kesin rakam yok. Devlet Başkanı İslam Kerimov 2008’de idam cezasının kaldırılacağına dair bir kararı imzaladı&com; diyor.

Fakat Uluslararası Af Örgütü tüm bölgede gizliliğin önemli bir sorun olduğunu belirtiyor. Türkmen yazar Sapargül Mamedova, İnternet dergisi Oasis’de idam cezasının kaldırılmasından bu yana üç önemli kişinin cezaevlerinde öldüğüne dair raporlar olduğunu yazdı. Bunlardan biri de işkenceye maruz kaldığı iddia edilen gazeteci Oğulsapar Muradova’ydı.

Diğer iki kişi, Türkmen gizli servisinin eski başı Mkhammed Nazarov ve parlamento başkanı Taghandurdi Khallyev iktidarı kötüye kullanmakla suçlanmıştı. Bascur faili meçhul cinayetlerin yaşandığını doğruluyor.

Geçen Aralık’ta Kırgızistan çok önemli bir adım atarak anayasasına &com;herkesin yaşam hakkı olduğunu&com; işledi ve idam cezasını kaldırdı. Hukukçular bununla uyumlu değişikliklerin ceza yasası ve diğer yasalarda da yapılmasını bekliyordu fakar muhalefetin baskısı nedeniyle henüz bu gerçekleşmedi.

Kırgız yargıçların anayasa değişikliğine rağmen ölüm cezası verdiğine dair raporlar geliyor. Adalet Bakanı Marat Kayipov cevap olarak bu durumun &com;cehaletten&com; kaynaklandığını belirtti. Kaynaklar ülkede reformların devam edeceğini ve iktidarın yeni bir anayasa için bir çalışma grubunun kurulmasını kabul ettiğini söylüyor.

Bascur idam cezasını kaldıracak sıradaki ülkenin Tacikistan olabileceğini tahmin ediyor. &com;Şimdiden tüm ölüm cezalarını ömür boyu hapse çevirdiler, yani temel sorunu çözdüler&com;.

Hak savunucularının merakla cevap beklediği soru ise Özbekistan’ın 1 Ocak 2008’de idam cezasını kaldırma sözünü tutup tutmayacağı. &com;Özbekistan daha uç bir örnek&com; diyor Bascur, &com;Sivil toplum örgütleri devamlı baskı altındalar&com;. Kimse infazlarla ilgili bilgi toplayamıyor; idam edilenlerin yakınlarına bile bilgi verilmiyor.

Kırgız-Rus Üniversitesi’nden siyaset bilimi uzmanı Nur Omarov &com;Kerimov’un Kırgızistan örneğini izleyeceği çok şüpheli. Onun önceliği istikrarı sağlamak ve bu yüzden muhalefete karşı yürütülen sertlikten taviz vermiyor&com; diyor.

Öte yandan, Türkmenistan’da devlet başkanı Sparmurat Niyazov’un geçen Aralık’ta ölmesiyle havada değişim rüzgarları esmeye başladı. O günden bu yana tutuklu bulunan yüksek düzeyli politikacılar serbest bırakıldı ve bir hapishane kapatıldı.

Hak savunucuları bölge ülkelerinin idam cezası karşıtlığını anayasalarına geçirmesi için baskı yapıyor. Sovyetlerin yıkılmasıyla bölgenin çalkantılı bir dönem geçirdiğini belirten Bascur &com;Moratoryumların daha somut bir duruma dönüşmesi gerekli&com; diyor.

Moratoryumlar önemli olsa da herşey devlet başkanının iki dudağı arasında kalmaya devam ediyor. Aynı şekilde moratoryum olsa da yargıçlar ölüm cezası vermeyi sürdürüyor. İnfaz edilmeyi bekleyen mahkumlar her an moratoryumun kalkacağı korkusuyla yaşamaya zorlanıyor.

Bascur idam cezasının kalkmasıyla bölgedeki ülkelerin adalet sistemlerinde reform yapmaya odaklanacağını düşünüyor. &com;Bu ülkelerin hiçbirinde bağımsız bir yargı yok&com;. Ceza infaz sisteminin iyileştirilmesi de aktivistler için önemli bir başlık. Mahkumlar çok kötü koşullar altında tutuluyor ve çoğu tüberküloz gibi hastalıklardan hayatını kaybediyor.

&com;Bunun için mücadele etmeye devam ediyoruz. İnsanlar bazen idam cezasının kalkmasıyla işin bittiğini düşünüyor. Önemli bir adım ama önümüzde kat edilecek daha çok yol var&com;.