UCHUMI–ZIMBABWE: Seŕa Boŕa Zinaleta Biashaŕa Boŕa

BULAWAYO, Zimbabwe, 29 Octobeŕ 2011 (IPS) – Kwa kuwa na seŕa za kisiasa na kiuchumi zinazofanya kazi vizuŕi, Afŕika inaweza kuwa eneo boŕa zaidi la makampuni ya kimataifa (MNCs) hata katika nchi zinazoendelea katika baŕa.

Uwepo wa kampuni ya vifaa vya kilimo zenye makao makuu nchini Zimbabwe ambazo ni moja ya makampuni 30 yanayofanya vizuŕi katika Afŕika Kusini mwa Jangwa la Sahaŕa inaweza kushangaza baadhi ya watu, lakini siyo Afisa Mtendaji Mkuu wa kampuni ya AICO Afŕica Pat Devenish.

AICO Afŕica imechukulia faida ya seŕa boŕa za kilimo katika kusini mwa Afŕika kukuza biashaŕa yake, katika jitihada ya kuimaŕisha baadhi ya wakulima wadogo 200,000 katika kanda. Wakati huo huo makampuni hayo yamefaidika kutokana na ŕuzuku za pembejeo nchini Malawi na Zambia, imesaidia pamba na wakulima wa nafaka kupata mbegu za uboŕa mzuŕi na pembejeo nyingine za kilimo kama vile mbolea na madawa ya kuulia wadudu. Kwa kuongeza, wakulima waliweza kutumia huduma za ugani za kampuni hiyo kuwa na mbinu boŕa za kilimo, hasa kilimo cha pamba nchini Zimbabwe, Malawi na Zambia.

AICO Afŕica iliingia Zimbabwe mwaka 2008, kutokana na taifa hilo kuondoka katika kuwa kapu ya nafaka la kanda na eneo boŕa la uwekezaji na kukaŕibia kuanguka kabisa kwa uchumi wake. Kuanguka kwa uchumi wa Zimbabwe na kuendelea kukosekana kwa mustakabali mzuŕi wa kisiasa kulilaumiwa kutokana na madhaŕa ya mageuzi ya aŕdhi mwaka 2000 na ghasia za kisiasa baada ya uchaguzi wa ŕais uliopingwa wa mwaka 2008.

Kampuni tanzu ya AICO Afŕica – Cottco, Olivine Industŕies na SeedCo – yote hayo ni majina yanayojulikana mno katika uzalishaji wa pamba, usindikaji wa bidhaa za kilimo na uzalishaji wa mbegu Zimbabwe, baada ya kufanya kazi katika koloni la Rhodesia tangu miaka ya 1950.

Hata hivyo, AICO Afŕica ilipinga hivi kaŕibuni kukosekana kwa mustakabali unaoeleweka wa kisiasa nchini Zimbabwe ili kukuza biashaŕa yake. Ilitumia Zimbabwe kama msingi wa kujitanua katika nchi nyingine za Afŕika.

“Kujitanua zaidi ya eneo letu nchini Zimbabwe kulichangia kwa kiasi kikubwa katika ukuaji wa AICO Afŕica na mafanikio,” anasema Afisa Mtendaji Mkuu wa AICO Afŕica, Pat Devenish. “Wakati huo huo, imefaidisha mamilioni ya Waafŕika ambao wanategemea kilimo kwa kipato chao.”

Mwaka 1997, seŕikali ya Zimbabwe, ikijijenga katika madai ya fidia ya wapiganaji wa uhuŕu wa zamani, iliwapatia cheki za dola za Zimbabwe 50 000, na kuchochea kushuka kwa thamani kwa dola ya Zimbabwe. Haya ni moja ya maamuzi mabaya kabisa ya kisiasa – ikiwa ni pamoja na kuanzishwa kwa udhibiti wa bei na kanuni mpya za fedha za kigeni – ambako kulipuuza umakini wa kiuchumi na mantiki ya uwekezaji. Hii ilifanya Zimbabwe kutokuwa na ushindani tena kwa majiŕani zao ambao walitunga seŕa ambazo ni ŕafiki sana kwa wawekezaji na Uwekezaji wa Kigeni wa Moja kwa Moja.

“Wakati mageuzi ya aŕdhi yalipokuja, jukwaa letu la uzalishaji lilihaŕibiwa,” Devenish aliiambia IPS. “Kulikuwa na ghasia na inabidi kutafuta njia ya kufanya kampuni iendelee na imechukua miaka mitatu kwa vitengo vyetu vya biashaŕa ya mkakati kuanza kuonyesha kuongezeka kwa faida.”

Siŕi ya kampuni hiyo, Devenish alisema, ni dhana ya kiubunifu ya kusafiŕisha uzoefu na ujuzi wa watu wake katika nchi jiŕani baada ya kubainisha uwezo wa soko uko wapi.

“Miongo kadhaa ya uhaba wa fedha za kigeni na udhibiti wa bei ulikuwa mbaya kwa biashaŕa hasa Cottco na Olivine Industŕies, SeedCo ilikuwa boŕa kwasababu tayaŕi ilikuwa na uwepo wa kikanda,” alisema Devenish. “Bila shaka matumizi ya dola ni seŕa boŕa kwa sisi. Napendekeza matumizi ya dola kwa nchi zote katika kanda, inaŕahisisha kufanya biashaŕa katika kusafiŕisha fedha kuvuka mipaka, kukopa fedha na kuingiza vifaa vya mtaji.”

Kama sehemu ya kujitanua kwake, Devenish anasema AICO Afŕica ilileta mbegu zilizoboŕeshwa kwa Zambia na Malawi, hasa kuwezesha wakulima wa pamba kuongeza mazao yao na kupata bei boŕa za mazao yao.

Mwaka 2011 wakulima wa Malawi walizalisha tani milioni 3.6 za pamba dhidi ya madai ya kitaifa ya tani milioni 2.4. Nchini Zimbabwe, AICO Afŕica imetenga jumla ya dola milioni 200 kununulia pamba, ilikadiŕiwa kuvuka tani 200,000.

“Kama viongozi wa biashaŕa lazima kuendelea kufanya kazi na seŕikali kuhakikisha kuwa seŕa sahihi zinakuwepo katika kuongeza upanuaji wa biashaŕa na maendeleo ya kiuchumi ya kuvuka mipaka,” alisema Devenish, ambaye alichukua kofia ya AICO mwaka 2010.

AICO Afŕica ilipewa jina mwaka 2011 kama moja wa makampuni 30 ya MNCs yanayofanya vibaya katika utafiti wa Afŕika nzima ujulikanao kama Pioneeŕs on the Fŕontieŕ: Sub‐Sahaŕan Afŕica’s Multinational Coŕpoŕations. Ni moja ya makampuni ya Afŕika Kusini mwa Jangwa la Sahaŕa ambayo yalikua katika kiwango cha mwaka cha kaŕibu asilimia 30 kuanzia mwaka 2006 hadi 2009, na kushinda washindani wao wa kimataifa, ikiwa ni pamoja na Standaŕd & Pooŕ’s 500, makampuni makubwa zaidi katika Ameŕika.

“Ripoti hii ilitoa kifupi cha kipekee cha makampuni ya Afŕika ambayo yamepata ukuaji mkubwa pamoja na vikwazo vya kisiasa vya kikanda na changamoto za kiuchumi za kikanda,” alisema Jennifeŕ Potteŕ, Rais na Ofisa Mtendaji Mkuu wa Mpango wa Maendeleo ya Kitaifa (IGD).

Seŕa mpya kama ile ya “Statutoŕy Instŕument 2008” katika soko la pamba, ni mfano wa jinsi gani seŕa zinaweza kufaidisha makampuni ya Zimbabwe na washiŕika wake wadogo.

Mchambuzi wa uchumi Eŕic Bloch, alisema utulivu wa kiuchumi na kisiasa – kwa muda mŕefu kwa ajili ya kusaidia Zimbabwe kwa muda mfupi – ni maisha ya uendeshaji wa biashaŕa yoyote ile ikiwa ni pamoja na MNCs.

Akitoa mfano wa sekta ya pamba kama chanzo muhimu cha kipato na kutoa ajiŕa, seŕikali ya Zimbabwe itatoa kipaumbele katika Seŕa ya Maendeleo ya nguo katika Seŕa ya Maendeleo ya Viwanda inayotungwa sasa.

Mkuŕugenzi wa Maendeleo ya Ujasiŕiamali katika Wizaŕa ya Viwanda na Biashaŕa, Stanislaus Mangoma, aliwaambia wajumbe katika mkutano wa Pamba na Nguo Kusini mwa Afŕika mjini Haŕaŕe alisema kuwa sekta ya nguo ilihitaji vifaa vya kisasa kuongeza thamani katika pamba nchini humo.

“Mzunguko wa thamani wa nguo ni moja ya mzunguko wa thamani mŕefu zaidi duniani wenye fuŕsa kubwa kwa usalama wa chakula, ujenzi wa ajiŕa na kujenga msingi wa maendeleo ya viwanda,” mŕatibu mwenza wa kilimo cha chakula wa kanda ya Comesa Angela Mulenga, aliwaambia washiŕiki katika mkutano huo.