KANDY, SRI LANKA, Ocak (IPS) – N\u00fckleer silahlar\u0131n t\u00fcm d\u00fcnyada ve kan\u0131tlanabilir \u015fekilde tamamen ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 elimizde bulunan tek anlaml\u0131 se\u00e7enek. Bu sonuca ula\u015fmak i\u00e7in a\u015famal\u0131 \u015fekilde ilerlemek yerine BM Genel Sekreteri\u2019nin \u00f6nerdi\u011fi gibi N\u00fckleer Silah Anla\u015fmas\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde yap\u0131lacak m\u00fczakereler y\u00fcr\u00fct\u00fclmeli.<\/p>\n
Bug\u00fcn n\u00fckleer silahs\u0131zlanma ve yayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek \u00fczere olu\u015fturulan anla\u015fma aras\u0131ndaki aksakl\u0131\u011f\u0131 gidermek i\u00e7in umut do\u011fmu\u015f durumda. Hem ABD ba\u015fkan\u0131 Obama hem de Rusya ba\u015fkan\u0131 Medvedev n\u00fckleer silahlardan ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir d\u00fcnya fikrine desteklerini a\u00e7\u0131klad\u0131. Silahlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131n ve geli\u015ftirilmesinin \u00f6nlenmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan yeni bir d\u00f6neme giriyor olabiliriz.<\/p>\n
N\u00fckleer silahs\u0131zlanman\u0131n iki boyutu var: Birincisi yatay, co\u011frafi olarak yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 \u00f6nlemek; di\u011feri de dikey, var olan cephanelerin geli\u015ftirilmesini \u00f6nlemek. NATO\u2019nun destekledi\u011fi n\u00fckleer silah sahibi devletler ve &com;n\u00fckleer \u015femsiye&com; alt\u0131nda bulunan di\u011ferleri uzun zamand\u0131r ilk boyutu \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131rken ikincisini geriye at\u0131yor. <\/p>\n
\u0130\u015fler \u015f\u00f6yle y\u00fcr\u00fcyor: N\u00fckleer silah sahibi devletler, n\u00fckleer silaha sahip ya da sahip olma potansiyeli bulunan yeni devletler konusunda endi\u015felerini belirtiyor. Bu durumu \u00f6nlemek i\u00e7in \u2013Irak\u2019\u0131n yasa d\u0131\u015f\u0131 i\u015fgali gibi- umutsuz \u00e7abalara giri\u015fiyor ve yatay yayg\u0131nla\u015fmaya kar\u015f\u0131 daha da fazla denetim ihtiyac\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yorlar. <\/p>\n
Fakat bu yabanc\u0131 tehdit alg\u0131s\u0131 iki \u015fekilde i\u015flev g\u00f6r\u00fcyor: hem n\u00fckleer silaha sahip devletlerin kendi n\u00fckleer cephanelerini geli\u015ftirmelerine me\u015fruiyet sa\u011fl\u0131yor, hem de n\u00fckleer silahs\u0131zlanma fikrini sonsuza kadar erteliyor. <\/p>\n
Bu devletlerin se\u00e7ici s\u00f6ylemi, baz\u0131lar\u0131n\u0131n da geli\u015fmesine yard\u0131m etti\u011fi \u0130srail\u2019in a\u00e7\u0131klanmayan n\u00fckleer silah potansiyeli konusunda s\u00fcren sessizlik nedeniyle daha da karma\u015f\u0131k bir hale geliyor. Dahas\u0131, &com;iyi&com; ve &com;k\u00f6t\u00fc&com;ler olarak ayr\u0131m yap\u0131l\u0131yor. Orta Do\u011fu \u00fczerine 1995\u2019te \u2013 N\u00fckleer Silahs\u0131zlanma Anl\u015famas\u0131\u2019n\u0131n s\u0131n\u0131rs\u0131z olarak yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 sayesinde- al\u0131nan karar g\u00f6z ard\u0131 ediliyor. <\/p>\n
Dolay\u0131s\u0131yla, anla\u015fmaya uzun zaman dirense de &com;iyi&com; bir silah sahibi olan Hindistan, ABD\u2019yle yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fbirli\u011fi anla\u015fmas\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde teknoloji ve kaynak aktar\u0131m\u0131yla \u00f6d\u00fcllendiriliyor. Benzer \u015fekilde, halklar\u0131n itirazlar\u0131na ra\u011fmen be\u015f Avrupa \u00fclkesine AD n\u00fckleer silahlar\u0131n\u0131n yerle\u015ftirilmesi de &com;n\u00fckleer payla\u015f\u0131m&com; diye me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor. <\/p>\n
Yeni bir boyut da ter\u00f6rist gruplar\u0131n n\u00fckleer silah edinmesi. Korkutucu derecede ger\u00e7ek bir olas\u0131l\u0131k olsa da, bu da silah sahibi devletlerin ilgiyi \u2013ter\u00f6rizmle m\u00fccadelede hi\u00e7bir askeri anlam\u0131 olmayan- kendi n\u00fckleer silahlar\u0131ndan ka\u00e7\u0131rmak ve n\u00fckleer silahs\u0131zlanmay\u0131 geriye atmak i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 bir olanak oluyor. Temel sorun n\u00fckleer silahlar\u0131 kimin elinde oldu\u011fundan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak tehlike arz etmesi.<\/p>\n
N\u00fckleer sahipleri ve di\u011ferleri aras\u0131nda kurulan bu e\u015fitsiz sorumluluk dengesi ayn\u0131 zamanda n\u00fckleer silahs\u0131zlanma ve n\u00fckleer silahlar\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesinin ayn\u0131 resmin iki y\u00fcz\u00fc oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fini de gizliyor. Bu ikisi paralel olarak y\u00fcr\u00fct\u00fclecek s\u00fcre\u00e7ler.<\/p>\n
20. y\u00fczy\u0131lda n\u00fckleerin yok etme g\u00fcc\u00fc en y\u00fcksek kitle imha ve ter\u00f6r silah\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 bir s\u0131n\u0131r \u00e7izdi. Uzun erimli ekolojik ve genetik etkileriyle bu silah insan hayat\u0131 \u00fczerinde geni\u015f bir yok edicili\u011fe sahip. Dolay\u0131s\u0131yla n\u00fckleer silahlar\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve kontrol\u00fc BM ve uluslararas\u0131 toplumun \u00f6nceli\u011fi haline geldi. <\/p>\n
N\u00fckleer silah sahibi iki en b\u00fcy\u00fck devlet \u2013t\u00fcm n\u00fckleer silahlar\u0131n y\u00fczde 95\u2019ine sahip olan ABD ve Rusya- aras\u0131ndaki ikili anla\u015fmalar ve n\u00fckleer denemeleri ve yayg\u0131nla\u015ft\u0131rmay\u0131 yasaklayan \u00e7ok tarafl\u0131 anla\u015fmalar dikey ve yatay silahlanmay\u0131 d\u00fczenlemeyi ama\u00e7lad\u0131. N\u00fckleer silahs\u0131z devletlerin n\u00fckleersiz alan anla\u015fmalar\u0131 da ayn\u0131 amaca hizmet etti. Stockholm Uluslararas\u0131 Bar\u0131\u015f Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn (SIPRI) tahminlerine g\u00f6re bug\u00fcn d\u00fcnyada 23 bin 300\u2019den fazla n\u00fckleer silah ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 var ve ABD, Rusya, Britanya, Fransa, \u00c7in, Hindistan, Pakistan ve \u0130srail birka\u00e7 dakika i\u00e7inde f\u0131rlat\u0131labilecek 8 bin 392 sava\u015f ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 haz\u0131r tutuyor.<\/p>\n
T\u00fcm silahlara y\u00f6nelik yap\u0131lanman\u0131n iki boyutu var: Birincisi insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 ve insanl\u0131\u011f\u0131n kolektif g\u00fcvenli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan baz\u0131 silah kategorilerini evrensel olarak yasaklamak. Di\u011feri de cephane d\u00fczeyinde ve yeni sahiplerin olu\u015fmas\u0131n\u0131 kontrol etmek. Silahs\u0131zlanma i\u00e7in var olan silahlar\u0131n kan\u0131tlanabilir \u015fekilde ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131, \u00fcretimin, sat\u0131\u015f\u0131n, depolaman\u0131n, transferin ve silah ediniminin durmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n
Dolay\u0131s\u0131yla biyolojik ve kimyasal silahlar\u0131, kara may\u0131nlar\u0131n\u0131, misket bombalar\u0131n\u0131, lazer silahlar\u0131n\u0131 ve di\u011fer kategorileri (s\u0131n\u0131rlamak veya azaltmaktan farkl\u0131 olarak) yasaklamak konusunda, bunun i\u00e7in olu\u015fturulan anla\u015fmalar evrensel \u00f6l\u00e7ekte kabul g\u00f6rmese ya da her zaman etkin olmasa da, evrensel \u00f6l\u00e7ekte bir uzla\u015fma sa\u011fland\u0131. <\/p>\n
D\u00fcnyadaki en geni\u015f kabul g\u00f6ren ve silahs\u0131zlanmay\u0131 silah kontrol\u00fcyle birle\u015ftiren tek anla\u015fma NPT. A\u00e7\u0131k\u00e7a silah sahibi ve silah sahibi olmayan devletler diye iki kategori belirliyor.<\/p>\n
Silah sahipleri, anla\u015fman\u0131n taraflar\u0131 olarak, ellerindeki silahlar\u0131 azaltma ve ortadan kald\u0131rma sorumlulu\u011funu y\u00fckleniyor. Silah sahibi olmayanlar da silah edinmekten men ediliyor ve Uluslararas\u0131 Atom Enerjisi Kurumu da n\u00fckleerin bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in onlarla i\u015fbirli\u011fi yapmakla yetkilendiriliyor. <\/p>\n
Silah kontrol\u00fcyle ilgili olarak da n\u00fckleer silah sahibi devletler, di\u011fer ikili anla\u015fmalarla belirlenen oranlarda silahlar\u0131n\u0131 tutma iznine sahip. Fakat anla\u015fmayla verilen sorumluluklar\u0131n\u0131 yerine getirmek yerine bu devletler May\u0131s 2010\u2019da a\u00e7\u0131klanacak de\u011ferlendirme raporunda silah sahibi olmayan devletlere daha fazla k\u0131s\u0131tlama getirmek i\u00e7in \u00e7abal\u0131yor. <\/p>\n
1990\u2019larda Irak\u2019\u0131n gizli n\u00fckleer program\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131, Kuzey Kore\u2019nin anla\u015fmadan \u00e7ekilmesi ve ard\u0131ndan n\u00fckleer denemelere giri\u015fmesi, Libya\u2019n\u0131n anla\u015fmaya uymad\u0131\u011f\u0131n\u0131n belirlenmesi, \u0130srail\u2019in yok etti\u011fi s\u00f6ylenen Suriye\u2019deki n\u00fckleer tesisle ilgili havada duran sorular ve \u0130ran\u2019\u0131n n\u00fckleer program\u0131yla ilgili s\u00fcre giden gerilim NPT\u2019nin bir anla\u015fma olarak zay\u0131flamas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. <\/p>\n
Bu d\u00f6neme\u00e7te ancak silahs\u0131zlanma konusunda i\u015fbirli\u011fi ve yeniden ortaya \u00e7\u0131kacak bir ortakla\u015fma anla\u015fmay\u0131 kad\u00fck olmaktan kurtarabilir.<\/p>\n
(*) Sri Lanka\u2019n\u0131n eski b\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Jayantha Dhanapala, 1995 NPT de\u011ferlendirme ve geni\u015fletme konferans\u0131na ba\u015fkanl\u0131k yapt\u0131. 1998-2003 aras\u0131nda BM\u2019de silahs\u0131zlanma konular\u0131nda genel sekreter yard\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fc ve halen Bilim ve D\u00fcnya \u00dczerine Pugwash Konferanslar\u0131\u2019n\u0131n ba\u015fkan\u0131. Yaz\u0131 kendi fikirlerini yans\u0131tmaktad\u0131r. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
KANDY, SRI LANKA, Ocak (IPS) – N\u00fckleer silahlar\u0131n t\u00fcm d\u00fcnyada ve kan\u0131tlanabilir \u015fekilde tamamen ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 elimizde bulunan tek anlaml\u0131 se\u00e7enek. Bu sonuca ula\u015fmak i\u00e7in a\u015famal\u0131 \u015fekilde ilerlemek yerine BM Genel Sekreteri\u2019nin \u00f6nerdi\u011fi gibi N\u00fckleer Silah Anla\u015fmas\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde yap\u0131lacak m\u00fczakereler y\u00fcr\u00fct\u00fclmeli.<\/p>\n","protected":false},"author":71,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-119","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-headlines"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ipsnews.net\/turkce\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/119","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ipsnews.net\/turkce\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ipsnews.net\/turkce\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ipsnews.net\/turkce\/wp-json\/wp\/v2\/users\/71"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ipsnews.net\/turkce\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=119"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ipsnews.net\/turkce\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/119\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ipsnews.net\/turkce\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=119"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ipsnews.net\/turkce\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=119"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ipsnews.net\/turkce\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=119"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}