Ortadoğu Silahsızlanma Zirvesi Boşa Çıkabilir

BİRLEŞMİŞ MİLLETLER, 25 Ağustos, 2011 (IPS) – Ortadoğu bölgesini her türlü kitle imha silahından temizlemek amacıyla 2012’de yapılması düşünülen konferansın nerede ne zaman düzenleneceği, yılbaşına aylar kalmasına karşın belirsiz.

2010’da yapılan Silahsızlanma Anlaşması Değerlendirme Konferansı (NPT) sırasında anlaşmaya taraf devletler 2012’de tüm bölge devletlerinin katılımıyla Ortadoğu’nun biyolojik, kimyasal ve nükleer silahlardan -1995’te alınan kararla uyumlu olarak- arındırılmasını tartışmak üzere bir konferans düzenlenmesi konusunda anlaşmıştı. Amerika Birleşik Devletleri, Rusya ve BM Genel Sekreteri bu çabayı takip etme sorumluluğunu üstlenmişti.

Britanya-Amerikan Güvenlik İstihbarat Konseyi’nin Washington direktörü Anne Penketh, IPS’e verdiği röportajda, yüksek düzeyli yetkililer arasında planlama görüşmeleri sürse de, henüz konferansa ev sahipliği yapacak bir ülkenin, zamanın ve organizatörlerin belirlenmemiş olmasını &com;umut kırıcı&com; olarak nitelendirdi.

Silah Kontrol Birliği yöneticisi Daryl Kimball da zirveyi planlamak üzere yoğun bir görüşme trafiği yaşandığını vurguladı. Ancak konferans düzenlense dahi, katılımcı devletlerin düzenleme çabaları nedeniyle içeriğe odaklanmaya vakit bulamayacağı yönündeki endişesini belirtti.

Konferansın gecikmesine neden olan pek çok sebep bulunsa da, belirleyici bir sorun ev sahibinin kim olacağı konusundaki anlaşmazlık. Kimball, IPS’e, Ortadoğu’daki devletleri bir araya getirmenin dahi sorun olduğunu söyleyerek konferansın düzenlenmesinin bile önemli bir ilerleme olacağını belirtti. &com;İsrail’le Mısır’ı, İran’la Suriye ve Suudi Arabistan’ı aynı toplantı odasına sokabilmek ve yapıcı bir tartışma olmasını sağlamak oldukça zor.&com;

Herkesin bildiği sır

İsrail’in varlığını kabul etmediği nükleer cephaneliği siyasi tartışmaları çoğu zaman zora sokan bir etmen ancak konu silahsızlanma olduğunda bu &com;sır&com; daha da önem kazanıyor. İsrail, anlaşmaya taraf olmamasını konu eden 2010 NPT Değerlendirme Konferansı sonuç bildirgesine tepki göstermişti.

Penketh ve Kimball, İsrail hükümetinin 2012’de yapılması planlanan konferansın kendi nükleer programına odaklanmasından çekindiğini vurguluyor. Ancak böyle bir durum, katılmayı kabul ettiği takdirde İsrail’e sadece fayda getirebilir. Kimball, katılımının İsrail’e bölgede itibar sağlayacağını söylüyor. &com;Konferans İsrail’e bölgedeki diğer ülkelere kendi biyolojik, kimyasal ve nükleer silahsızlanma yükümlülüklerini hatırlatma olanağını verebilir.&com;

İsrail bölgede NPT’ye taraf olmayan tek devlet ve resmen açıklamasa da bir nükleer cephaneliğe sahip olduğu yaygın kabul gören bir bilgi. Suriye ve İran’ın da anlaşmaya taraf olsalar da -sırasıyla- kimyasal ve nükleer silah ürettiklerine inanılıyor.

İsrail’in 2012’deki konferansa katılımı belirsiz. Geçmişte yetkililer İsrail’in eleştiri odağı haline getirilmemesi şartıyla katılacaklarını söylemişti ve Kimball’a göre çekingenlik devam ediyor. Öte yandan, Paketh’e göre konuştuğu İsrailli yetkililer kitle imha silahlarından arındırılmış bir Ortadoğu konusunda tartışmaya açıklar ve İsrail konferansa katılım konusuna olumlu bakıyor. İsrail’in BM temsilciği konu hakkında yorum yapmaktan kaçındı.

Ortadoğu’da barış

Hali hazırda Ortadoğu’da birçok ülkeyi etkileyen siyasi karmaşa ve belirsizlikler, zaten karmaşık ve kırılgan olan konu üzerinde tartışmayı zorlaştırıyor. Kimball yakın geçmişte &com;silahsızlanmanın bu ülkelerin ajandasının baş maddeleri arasında yer almadığını&com; vurguluyor. Sonuç olarak da konferansın planlaması gecikti.

Öte yandan, hükümetlerin başı kalabalık olsa da, Panketh’e göre İsrail’in tüm komşularıyla masaya oturacağı bir konferans çekiciliğini koruyor. Bazı ülkelerin süre giden kalkışmaları konferansa katılmamak için bahane edebileceğini söyleyen Panketh buna karşın bu yönde bir kanıt olmadığını ekliyor.

Ortadoğu barış süreçleri ve silahsızlanma arasında her zaman yakın bir ilişki oldu. Barış sürecinin ana aktörlerinden İsrail’in güvenlik konusuna üst düzey önem atfetmesi de bu ilişkiyi güçlendiriyor.

Eski BM silah müfettişi Richard Butler, IPS’e yazdığı e-postada silahsızlanmanın barış sürecine &com;içkin&com; olduğunu vurguladı. Fakat Penketh silahsızlanma ve barış süreçlerinin birbirinden ayrılması yönünde de güçlü bir yönelim olduğunu söyledi.

İkisi de arasındaki ilişkiden bağımsız olarak, Ortadoğu’da silahsızlanma ve barış uzun ve zorlu süreçler olacak. Bölgenin kitle imha silahlarından arındırılmasını bir konferansla sağlamak mümkün olmasa da, böyle bir girişimin yokluğunda ilerleme daha da imkansız görünüyor.

&com;Her şey çok yavaş ilerliyor&com; diyen Penketh ekliyor: &com;Ama ilerleme var.&com;